منشور توسعه فرهنگ قرآنی

مروری بر فرآیند تدوین و تصویب منشور توسعه فرهنگ قرآنی

منشور توسعه فرهنگ قرآنی که حاصل جلسات کارشناسی دستگاه‌ها و طرح‌های پژوهشی انجام شده در حوزه امور قرآنی است، با صرف 8 هزار نفر ساعت جلسات علمی و کارشناسی و با پشتوانه‌ای مشتمل بر 4 هزار صفحه مستندات علمی و پژوهشی، در تاریخ 1388/4/9 با امضای ریاست جمهوری جهت اجرا ابلاغ شد.

در ادامه فرآیند تدوین و تصویب این منشور مورد بررسی قرار می گیرد:

گسترش اقبال عمومی به قرآن کریم پس از پیروزی انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی با رویکرد بازگشت به آموزه‌های دینی و اسلامی و سرچشمه‌های حقیقت‌طلبی و آزادی‌خواهی، اقبال حاکمیت نظام و مردم به قرآن کریم به عنوان نماد تام همه شعارهای انقلابی افزایش یافت؛ لذا فعالیت‌های قرآنی توسعه چشمگیری یافت.

تداوم و تقویت این فضای فرهنگی، مسئولان دستگاه‌های فرهنگی و حتی غیرفرهنگی را بر آن داشت تا زمینه‌های اداری و گاه حقوقی لازم را برای ایجاد و توسعه بخش‌های قرآنی در درون دستگاه‌های دولتی و عمومی فراهم کنند.

پیدایش اقتضائات جدید قرآنی

جوشش‌های قرآنی پس از انقلاب همچون سایر جریان‌های فرهنگی کشور نیازمند هدایت، هماهنگی و ساماندهی بود که این ضرورت از اوایل دهه هفتاد در میان فعالان قرآنی کشور به ویژه فعالان حوزه آموزش و تبلیغ و ترویج قرآن احساس و در قالب ایده‌ها و طرح‌های کارشناسی در مجامع رسمی و غیررسمی مطرح شد.

پیدایش ساختارهای هماهنگ کننده فعالیت های قرآنی

در پاسخ به نیازهای جدید جامعه، برای هماهنگی فعالیت های قرآنی، برخی تشکیلات و ساختارها بیشتر در سطوح بین بخشی و به صورت حوزه‌ای، شکل گرفت که به آن‌ها اشاره می‌شود.

1- شورای عالی قرآن صدا و سیما (1370)
با توجه به فقدان جایگاهی برای کارشناسی تولید و پخش تلاوت‌های قرآن در صدا و سیما، این شورا به فرمان رهبر معظم انقلاب اسلامی، به ریاست معاونت ارتباطات مردمی دفتر معظم‌له تاسیس شد.

2- کمیته اعزام و دعوت از قرّاء (1370)
به منظور ساماندهی امور مربوط به اعزام قاریان جهت اجرای برنامه‌های تبلیغی و حضور در مسابقات بین‌المللی خارجی، همچنین دعوت از استادان و قاریان غیر ایرانی به داخل کشور که پیش از آن مسئولیت این کار بر عهده سازمان تبلیغات اسلامی و سازمان اوقاف و امور خیریه بود، کمیته اعزام و دعوت از قاریان قرآن کریم به دستور مقام معظم رهبری در دفتر معظم‌له تشکیل شد.

3- ستاد عالی هماهنگی مسابقات قرآنی کشور (1378)
به منظور سیاست‌گذاری، نظارت و ارزشیابی مستمر مسابقات قرآنی و تصویب استانداردهای برگزاری مسابقات قرآنی ملی و بین‌المللی، ستاد عالی هماهنگی مسابقات قرآنی به درخواست رئیس شورای عالی قرآن صدا و سیما در سازمان اوقاف و امور خیریه تشکیل شد.

4- کمیته هماهنگی و گسترش فعالیت های قرآنی (1379)
افزایش مطالبات فعالان و مدیران قرآنی کشور و جهت‌یابی این مطالبات به سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان مرجع عالی سیاست‌گذاری، تصمیم‌گیری و هماهنگی امور فرهنگی کشور موجب شد با حضور تعدادی از کارشناسان فعالیت‌های قرآنی دولتی و مردمی «کمیته هماهنگی و گسترش فعالیت‌های قرآنی» به صورت غیررسمی در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شود. این هسته قرآنی توانست در سال‌های بعد با انجام مطالعات و پژوهش‌های لازم و تولید و ترویج ادبیاتی جدید در حوزه فعالیت‌های قرآنی گام‌های موثری از جمله تدوین منشور توسعه فرهنگ قرآنی و طرح تشکیل شورای توسعه فرهنگ قرآنی را در مسیر هماهنگی فعالیت‌های قرآنی و توسعه فرهنگ قرآنی در کشور بردارد.

5- ستاد هماهنگی نهضت قرآن آموزی (1382)
با توجه به نقایص و کمبودهای جدی در حوزه آموزش عمومی قرآن در میان اقشار مختلف جامعه و با پی‌گیری‌های سازمان‌های دینی به ویژه سازمان تبلیغات اسلامی، این ستاد در حوزه آموزش قرآن تشکیل شد.

6- اتحادیه تشکل های قرآنی کشور (1382)
با تقویت رویکردهای قرآنی مردم و دولت، به ویژه از اوایل دهه هفتاد، علاقه‌مندان به قرآن در نقاط مختلف کشور به تاسیس موسسات و تشکل‌های مستقل مردمی همت گماردند. ضرورت تقویت بخش مردمی قرآنی، کمیته قرآنی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی را برآن داشت که این اتحادیه را تاسیس کند.
از مهمترین اهداف و کارکردهای این اتحادیه، ایجاد شبکه ارتباطی نظام‌مند و منسجم بین مراکز غیردولتی قرآنی برای هم‌افزایی با یکدیگر، تعامل با بخش‌های دولتی و جلب حمایت‌های دولتی از فعالیت‌های قرآنی مردمی است.

7- شورای هماهنگی فعالیت های قرآنی دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی (1384)
با تصویب تشکیل مجمع مشورتی کارشناسان قرآن و عترت دانشگاه‌ها در سال 1381 و تداوم جلسات این مجمع، نیاز به یک ستاد رسمی برای هماهنگی امور قرآنی دانشگاه‌ها به کمیته هماهنگی و گسترش فعالیت‌های قرآنی اعلام شد که منجر به تشکیل این شورا گردید.

8- مرکز هماهنگی و ترویج فعالیت های قرآنی کشور (1384)
پس از تشکیل دولت نهم و اتخاذ رویکرد تقویت فعالیت‌های دینی جامعه، اداره کل توسعه و ترویج فعالیت‌های قرآنی که در سال 1380 در مجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شروع به کار کرده بود و فعالیت آن محدود به برگزاری نمایشگاه قرآن کریم بود، به مرکز هماهنگی و ترویج فعالیت‌های قرآنی ارتقا یافت و از جایگاه سازمانی تحت اشراف معاونت فرهنگی به حوزه وزارتی منتقل شد.

پیشینه مطالعات ساماندهی فعالیت های قرآنی:

با توجه به نیاز به ساماندهی فعالیت های قرآنی کشور، مجموعه مطالعاتی در این زمینه انجام شد که به اختصار در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود:

1- تحقیقات نهضت قرآن‌آموزی (سازمان تبلیغات اسلامی – 1380)
سازمان تبلیغات اسلامی به منظور انجام مطالعات لازم برای برنامه نهضت قرآن‌آموزی، اقدام به راه‌اندازی مرکزی با عنوان دفتر مطالعات توسعه فرهنگ دینی کرد. در رابطه با ساماندهی فعالیت‌های قرآنی شش تحقیق در این دفتر به اجرا درآمد.

2- بررسی راهکارهای هماهنگی و ساماندهی فعالیت‌های قرآنی کشور (1383)
در این طرح که به سفارش دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام شد، دیدگاه‌های مدیران و کارشناسان فعالیت‌های قرآنی کشور در خصوص وضعیت فعالیت‌های قرآنی و راهکارهای ساماندهی امور قرآنی کشور گردآوری و تدوین شد.

3-طراحی و ارزیابی مدل‌های کلان ساماندهی فعالیت‌های قرآنی کشور (1384)
این طرح نیز به سفارش دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی به اجرا درآمد و در آن مدل‌های مختلف تشکیلاتی ارائه شده توسط مدیران و کارشناسان فعالیت‌های قرآنی برای ساماندهی فعالیت‌های قرآنی کشور مورد نقد و ارزیابی قرار گرفت و مدل کلان مناسب طراحی و ارائه شد.

4- مطالعات تعیین و تبیین اهداف و سیاست‌های توسعه فرهنگ قرآنی (1381 تا 1385)
این طرح در دو مرحله در سال‌های 1381 تا 1385 به سفارش دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی اجرا شد. در مرحله اول طرح، مجموعه متون مرتبط با توسعه فرهنگ قرآنی از کتاب و سنت همراه با مبانی نظری و مفاهیم حوزه فرهنگ گردآوری و سوالات مورد نیاز برای مصاحبه با صاحب‌نظران طراحی شد. در مرحله دوم، خلاصه نتایج مرحله اول همراه با سوالات جدید در اختیار تعدادی از صاحب‌نظراتن قرآنی و فرهنگی قرار گرفت و طی مصاحبه با ایشان، تعاریف و گزاره‌های مورد نظر در اهداف و سیاست‌های توسعه فرهنگ قرآنی گردآوری و تدوین شد.

طرح های ملی ساماندهی فعالیت های قرآنی

تشکیل هسته‌های علاقه‌مند به ساماندهی فعالیت‌های قرآنی در سه مرکز دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، سازمان تبلیغات اسلامی (سازمان درالقرآن‌الکریم) و فراکسیون قرآن و عترت دوره هفتم مجلس شورای اسلامی موجب شد سه جریان تصمیم‌ساز در قالب سه طرح تهیه و به نهادهای تصمیم‌گیر کشور ارائه شود. این طرح‌ها به صورت موازی به محضر مقام معظم رهبری ارائه و در نهایت در دفتر ایشان جمع‌بندی و برای تدوین و تصویب به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارسال شد.

1- طرح تشکیل شورای توسعه فرهنگ قرآنی (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی – 1384)
نتایج نهایی تحقیقات بخش قرآنی شورای عالی انقلاب فرهنگی که بر ضرورت تشکیل ساختار شورایی و ترجیح آن بر سایر مدل‌ها اشعار داشت، پس از طرح، نقد و تکمیل در جلسات متعدد علمی و کارشناسی دبیرخانه به دفتر مقام معظم رهبری تقدیم شد.

2- طرح جامع قرآنی کشور (سازمان تبلیغات اسلامی – 1386)
طرح جامع قرآنی توسط سازمان تبلیغات اسلامی تهیه و تنظیم شد. در این طرح ضمن ارائه اصول و مبانی نظری، تبیین وضعیت موجود و چالش‌ها، سیاست های اجرایی، برنامه های عملیاتی هر یک از حوزه‌های فعالیت‌های قرآنی، شاخص‌ها و سازمان اجرایی (تقسیم کار ملی) آن نیز پیشنهاد شده بود. عدم اجماع صاحب‌نظران بر تمرکز تولیت امور قرآنی کشور در سازمان تبلیغات اسلامی مانع اصلی تصویب و ابلاغ طرح از سوی دولت شد.

3- طرح تشکیل شورای عالی قرآن (مجلس شورای اسلامی – 1386)
با توجه به پیگیری‌های ویژه برخی نمایندگان عضو کمیسیون فرهنگی مجلس هفتم و به منظور ساماندهی فعالیت‌های قرآنی کشور، طرح «تشکیل شورای عالی قرآن» با همکاری هیئت مدیره اتحادیه تشکل‌های قرآنی کشور تدوین و به صحن علنی مجلس ارائه شد.

تلفیق طرح های ملی ساماندهی فعالیت های قرآنی

پس از ارائه طرح های سه‌گانه فوق از سوی مسئولان ارشد به محضر مقام معظم رهبری، با موافقت ایشان مقرر شد وظیف تلفیق طرح‌ها و تصویب آن براساس مدل پیشنهادی دفتر به شورای عالی انقلاب فرهنگی محول شود.

بدین منظور کارگروه بررسی طرح شورای توسعه فرهنگ قرآنی در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شد و طرح منشور توسعه فرهنگ قرآنی را به تصویب رسانید.

بنابراین منشور توسعه فرهنگ قرآنی که حاصل تلفیق مبانی مشترک طرح‌های سه‌گانه، نتایج جلسات کارشناسی دستگاه‌ها و طرح‌های پژوهشی انجام شده در حوزه امور قرآنی است، با صرف 8 هزار نفر ساعت جلسات علمی و کارشناسی و با پشتوانه‌ای مشتمل بر 4 هزار صفحه مستندات علمی و پژوهشی، در تاریخ 1388/4/9 با امضای ریاست جمهوری جهت اجرا ابلاغ شد.