دکتر فتحیه فتاحی زاده

نشست صمیمی با دکتر فتحیه فتاحی زاده، مدیرگروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهراء

نشست صمیمی با حضور سرکار خانم دکتر فتحیه فتاحی زاده، مدیرگروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهراء(س) و دکتر سعید حسن زاده دبیرِ دبیرخانه گفتمان قرآنی در محل دفتر گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهراء(س) برگزار شد. برگزاری این نشست با هدف یافتن راهکارهایی برای معرفی کاربردی قرآن به جوانان بود.

سرکار خانم دکتر فتاحی زاده، استاد دانشگاه الزهرا در رشته علوم قرآن و حدیث هستند و بیش از 30 سال است که در محیط دانشگاهی به قرآن و دانشجویان قرآنی خدمت می کنند و پژوهش ها و کتب متعددی در این رابطه منتشر کرده اند. ایشان تا حدود 10 سال قبل به سبب نیازهایی که در دهه قبل بوده است، بیش از همه بر روش شناسی ها و مطالعات موردی در مورد آثار و تحلیل های درون متنی متمرکز بوده اند اما از دهه قبل ایشان با توجه به تغییر نیازهای فکری دانشگاهیان و جامعه، در مطالعات خود و نیز جهت دهی پایان نامه ها به سمت نیازهای قشر تحصیل کرده سوق یافته اند و بیش از همه به تبیین مطالعات بینارشته ای در این رشته پرداخته اند. (مطالعات بینارشته ای، نوع ارتباط متون دینی و حدیثی را با قرآن کریم نشان می دهد و ارتباط تنگاتنگ قرآن و سنت و دیگر متون دینی را تبیین می کند). علاوه بر این برخی از مطالعات ایشان در بخش معناشناسی با نگاه زبان شناسی است که با نگاهی متفاوت به موضوعات کلیدی می پردازد. همچنین برخی مطالعات ایشان متمرکز به بررسی شبهات و آراء مستشرقان است.

در ابتدای این جلسه دکتر حسن زاده با طرح سوالی در مورد مصادیق پژوهش های معناشناسی به اهمیت آن اشاره کردند و مطالبی را در این زمینه بیان کردند و سپس با این سوال ادامه دادند که شما فرهنگ جامعه را چگونه می بینید؟

دکتر فتاحی زاده با نامناسب دانستن وضعیت موجود به این نکته اشاره کردند که البته نباید فرافکنی کرد و سریع مشکلات را از جانب مسئولین یا دیگران دانست زیرا ما باید به خودمان برگردیم و باید ببینیم خودمان چه کارِ بایدی را انجام نداده ایم. صحبت از عوامل بیرونی و کمبود و نقص سیاست ها در نشست ها و گفتگوها باعث ایجاد فرهنگ نمی شود بلکه باید هر کسی به خودش رجوع کند و خودش را به عنوان یک فرد تاثیرگذار ببیند تا بتوان حرکتی ایجاد کرد. مهمتر از همه راهی است که ما باید می رفتیم و نرفتیم.

دکتر حسن زاده همچنین در این بین از دیدگاه ایشان در رابطه با وضعیت قرآنی جامعه پرسیدند و دکتر فتاحی زاده در پاسخ چنین بیان نمودند که زمانی که وضعیت فرهنگی مناسب نیست مطمئنا وضعیت قرآنی جامعه نیز مطلوب نخواهد بود زیرا وضعیت قرآنی بخشی از فرهنگ است و ذیل آن قرار می گیرد.

دکتر حسن زاده با بیان توضیحاتی در رابطه با وضعیت موجود چنین بیان نمودند که به نظر شما آیا قرآن با توجه به وضعیت موجود کاری می تواند انجام دهد؟

خانم دکتر فتاحی زاده در پاسخ به این سوال چنین بیان نمودند که قطعا قرآن می تواند حلال مشکلات باشد، منتهی چنانکه حضرت علی (ع) می فرمایند: «هذا القرآن لن ینطق فاستنطقوه»: قرآن هیچگاه سخن نخواهد گفت بلکه باید قرآن را به سخن درآورید؛ یعنی ما باید نیاز خودمان را از قرآن استخراج کنیم و ما می توانیم این کار را انجام دهیم، اما نباید یک نگاه صفر و صدی داشته باشیم.

فتاحی زاده چنین ادامه دادند که به طور کلی در این موضوع دو نوع نگاه وجود دارد، یک نگاه افراطی و دیگری نگاه تفریطی. در نگاه تفریطی به علم به عنوان یک راهگشا نگاه شده که با پیشرفت آن نیاز ما به قرآن کاسته می شود و در نگاه افراطی قرآن به عنوان کتابی در نظر گرفته می شود که تمام موضوعات کلی و جزئی در آن وجود دارد؛ اما هر دویِ این نگاه ها غلط است بلکه قرآن کلیات هدایت انسان را فراهم می کند و در شرایط متفاوت، قرآن بر اساس متغیرها نظر نمی دهد، لذا ما باید خطوط کلی را از قرآن انتظار داشته باشیم. ما وظیفه داریم لایه های معیاری قرآن کریم را استخراج کنیم و از آن استفاده کنیم.

آقای دکتر سعید حسن زاده در ادامه مباحث خود، این سوال را مطرح کردند که اگر الآن به یک جوان امروزی بگوییم چرا سراغ قرآن نمی روی، در پاسخ می گوید من دلیلی ندارم که دنبال قرآن بروم و من تمام آنچه که از کلیاتی مثل توحید، نبوت، عدالت و … را باید بدانم در مدرسه آموخته ام، با رفتن من به سمت قرآن چه از سر تکلف یا ثواب یا هر دلیل دیگری، مطلبی به من اضافه نمی شود. حال باید به این جوان چه بگوییم تا سراغ قرآن برود؟

فتاحی زاده در پاسخ این سوال چنین گفتند که این موضوع نیازمند تحول است که باید در سطوح آموزش و پرورش و نیز معلمان صورت پذیرد تا جوان امروزی بتواند پاسخ مسائل خود را از قرآن استخراج کند. قرآن خوراک کافی در اختیار متولیان امر قرآن در قالب های امروزی قرار می دهد و جواب را نشان می دهد.

حسن زاده چنین بیان کردند که جوان امروزی به دنبال پاسخ قانع کننده ای است که او را به قرآن متصل کند باید چه روش عملیاتی را برای تکمیل اطلاعات در پیش گرفت؟

دکتر فتاحی زاده در این باره گفتند کنار گذاشتن روش های سنتی مانند موعظه و پیاده کردن روش های ساختاری راهکار این موضوع است. روش ساختاری بدین شکل که در کلاس درس و یا مکان های دیگر جوانان، دانشجویان و افراد را تشویق به اندیشیدن کنیم، به بیان دیگر، یک بعد دین انقیاد و تعبّد است ولی دین بعد دیگری نیز دارد که عبارت است از تعقل و اندیشه. ما باید به تقویت بعد اندیشه ای دین پرداخته و به فکر کردن مخاطب بها دهیم و کلاس های درس به گونه ای باشد که نیروی فکری مخاطب فعال شود.

دکتر حسن زاده پاسخ فتاحی زاده را تنها مرتبط با دانشگاهیان و سطوح بالای علمی دانستند و جوان امروزی را به طور عام تر مورد توجه قرار دادند و راهکاری برای جوان امروزی خواستند و چنین بیان کردند که کدام نیاز است که جوان امروزی را به سمت قرآن می برد؟ زمانی که کسی می تواند پاسخ سوالات خود را در کتب مختلف بیابد و تنها در مواقعی جهت ثواب و یا توصیه هایی که شده است به قرآن رجوع می کند، باید چگونه او را به سمت کاربرد قرآن و تدبر در قرآن سوق داد؟

دکتر فتاحی زاده در پاسخ به اسباب این وضعیت پرداختند و چنین تبیین نمودند که این مطلوب نیازمند کار فراوان است و اولین سطح آن نیز مدارس هستند که باید معلمان قرآن و معلمان دین و زندگی، فضایی را فراهم آورند تا فرد را به این جهت سوق دهند که این مطلب خود ابتداً نیازمند تقویت معلمان است.

دکتر حسن زاده با تغییر رویکرد خود در بیان سوالات، چنین بیان نمودند که برخی نمونه ها در زندگی انسان پیش می آید که با کلیاتی که از قرآن استخراج می شود و مورد استفاده قرار می گیرد، پاسخ داده نمی شود این مصادیق در زندگی روزمره انسان بسیار متعدد است، اعم از روابط خانواده و فرزندان، روابط سیاسی و بین المللی و نمونه های بسیار متعدد دیگر؛ برای پاسخ به این موارد باید چگونه فرد را به سراغ قرآن فرستاد و باید چگونه این عمل انجام شود؟

همچنین دکتر حسن زاده چنین ادامه دادند که برخی مواقع سوالی از درون متن استخراج می شود و در همان متن به پاسخ می رسد به عنوان نمونه بَدا چیست؟ یا اینکه سوالات زیادی که در متون روایی یافت می شود و پاسخ را می توان در آن یافت؛ اما گاهی سوال از درون متن نیست بلکه سوال از بیرون از متن و از صحنه زندگی واقعی است یا سوالی از صحنه تربیتی است یا به عنوان نمونه برای معضل بیکاری یا واضح تر مسائل فرهنگی و حجاب و …؛ چنین سوالاتی را چگونه باید از قرآن استخراج کرد؟ برای چنین سوالاتی که نمی توان با استخاره و کاری شبیه استخاره پاسخ دریافت کرد، باید چکار کرد که مردم مسائل خود را با قرآن فراتر از استخاره رفع کنند؟ چه روشی را باید به جوان امروزی نشان داد تا با استفاده از آن مسائل خود را از قرآن استخراج کند؟

دکتر فتاحی زاده در پاسخ به تفکر نواندیشان که برخی معتدل و برخی افراطی هستند اشاره کردند که با پیشرفت علم به این اندیشه پرداختند که نواندیشان افراطی نقش دین را کمرنگ می دانند. به بیان دیگر در عصر کنونی همان اتفاقی که برای مسیحیت در برابر پیشرفت های علمی رخ داد، برای اسلام رخ داده است به طوری که دین را به نفع علم تفسیر می کنند.

خانم دکتر فتاحی زاده در ادامه چنین بیان کردند که برای اینکه وضعیت فرهنگی و فکری جامعه اصلاح شود، ابتدا باید متخصصین و اندیشمندان ما اصلاح شوند که با دفاع صحیح در برابر شبهات، هویت دینی را قوت ببخشند.

دکتر حسن زاده با ذکر مطلبی در رابطه با سخنان دکتر فتاحی زاده چنین بیان کردند که صحیح است برخی از اندیشمندان باید در حوزه نقد و پاسخ به شبهات قدم بردارند اما برخی مواقع برای افراد مشکلی پیش می آید که دو راه در پیشروی خودش می بیند که مثلا یا پیش دکتر برود یا پیش دعانویس، باید چکار کرد که این شخص به سراغ قرآن برود؟

دکتر فتاحی زاده در پاسخ، به مقدمات و ملزومات ارتباط با قرآن اشاره کردند که ارتباط گرفتن با قرآن قواعد و ملزوماتی دارد و اینگونه نیست که به کسی گفته شود پاسخ مسأله تو در فلان سوره است، باید طوری تربیت قرآنی شوند که روح قرآن بر زندگی آنها حاکم شود. زمانی که روح قرآن بر زندگی شخص حاکم شود، به دعانویس رجوع نخواهد کرد و مسائل خود را به قرآن ارجاع خواهد داد.

در ادامه این نشست به میزان انتظاراتی که شخص باید از قرآن داشته باشد پرداخته شد و مطالبی نیز در این راستا ذکر شد.