قرآن شناسی

قرآن شناسی

معارف قرآن مجموعه کتاب‌هايي است که در آن، آیت الله مصباح به دسته‌بندي موضوعي آيات قرآن کريم پرداخته‌اند که اين مجموعه از جمله آثار ابتکاري و بديع ايشان محسوب مي‌شود.ایشان در آغاز ضمن تأکيد بر لزوم گنجاندن درس تفسير در مجموعه دروس اصلى حوزه علميه، از مرحوم علامه طباطبايى، در مقام پيشگام و پرچمدار تدريس و نگارش تفسير در حوزه تقدير مي‌کنند و ارائه يك دوره كامل تفسير را به منزله متن درسى، ناميسر مي‌شمارند و همچنين انتخاب بخش هايى از تفسير قرآن را نيز ناكافى و غيرمفيد مى دانند، و دسته بندى موضوعى آيات را تنها راه ممكن و مفيد مى بينند. البته اين دسته بندى مي‌‌بايد با نظم منطقى و بيانى موجز و متناسب با كتاب درسى عرضه گردد.

در زمينه دسته‌بندى موضوعى آيات قرآن كريم نيز آیت الله مصباح طرحى بديع و ابتكارى را پيشنهاد مى‌كنند كه در قياس با طرح‌‌هاى سابق كه آيات را بر محور «عقايد، احكام و اخلاق» يا بر محور «انسان و ابعاد وجودى او» دسته‌بندى مي‌‌كردند، امتيازات چشم‌‌گيرى دارد. در اين طرح، موضوعات آيات مورد بحث، بر محور «اللّه» كه هستى‌‌بخش همه كائنات است، دسته‌‌بندى شده، و با الهام از آيه شريفه أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا…، بحث از نقطه معينى آغاز مى‌‌گردد و پس از تكميل آن در هر مرحله، به ترتيب به مراحل پايين تر ـ كه در طول يكديگرند ـ مى‌‌رسد، و در نتيجه ارتباط منطقى ميانِ هر مبحث با مبحث قبل برقرار مى‌‌شود. بر اين اساس موضوعات مورد بحث در دروس تفسير موضوعى حضرت استاد به ترتيب ذيل است:

1. خداشناسى: اين بخش با بحث در زمينه شناخت خداوند آغاز مى شود و به بحث درباره كليات و تفاصيل افعال الهى خاتمه مي‌يابد.

2. جهان‌‌شناسى: خلقت جهان هستى، يكى از افعال الهى است و از اين جهت مباحث اين بخش با بخش قبلى ارتباط مى‌‌يابد، و به اينجا مى‌‌رسد كه خلقت همه پديده‌‌هاى جهان، مقدم بر خلقت «انسان» به منزله شريف‌‌ترين مخلوق خداوند بوده است.

3. انسان‌‌شناسى: در اين بخش اثبات مى‌‌شود كه انسان موجودى تك‌‌بعدى نبوده، زندگى او در دنيا مقدمه زندگى اخروى است، و او در اين سير نيازمند راه و طريق وصول به كمال و جاودانگى است.

4. راه‌‌شناسى: در اين بخش، سخن بر سر شناخت راه درست وصول به سعادت آدمى است. اين موضوع به مباحث رسالت و نبوت و امامت تسرى مى‌‌يابد و به اين ترتيب با بخش بعدى مرتبط مى‌‌شود.

5. راهنماشناسى: صفات و ويژگى‌‌هاى راهنمايان طريق هدايت و چگونگى هدايت آنان موضوع اين مبحث است. حلقه اتصال اين مبحث با مباحث بخش بعد، طرح بحث كتب آسمانى پيشين است كه به قرآن شناسى مى‌‌انجامد.

6. قرآن‌‌شناسى: اين بخش قرآن را از زبان خود قرآن معرفى مى‌‌كند و از آنجا كه در اين بخش از تزكيه و تعليم، به منزله هدف قرآن سخن به ميان آمده، زمينه بحث تزكيه و انسان‌‌سازى قرآن فراهم مى‌‌آيد.

7. اخلاق يا انسان‌‌سازى قرآن: در اين مقام ديدگاه‌‌هاى اخلاقى قرآن تبيين مى‌‌گردد و ثابت مى‌‌شود كه عبادت و بندگىِ خدا، تنها اكسير انسان‌‌سازى است.

8. برنامه هاى عبادى قرآن: در اين بحث به برنامه‌هاي عبادي قرآن اعم از برنامه هاى فردى و اجتماعى اشاره مي‌شود.

9. احكام فردى قرآن: در این بخش احکام فردی قرآن مورد بحث قرار می گیرد.

10. احكام اجتماعى قرآن: در مقدمه اين بخش، جامعه و تاريخ از ديدگاه قرآن مورد بحث قرار مى‌‌گيرد.

بنابراين، معارف قرآن از نقطه آغاز هستى شروع مى‌‌شود و به ترتيب مراحل خلق و تدبير را با حفظ محوريت «اللّه» برمى‌‌رسد، و سرانجام با بيان ويژگى‌‌هاى جامعه آرمانى انسان ختم مى‌‌گردد.

امّا در ششمین جلد از این مجموعه یعنی كتاب قرآن شناسى چون فرض بر آن است كه خواننده ايمان و اعتقاد راسخى به قرآن ندارد و تنها از اين رو به آن مراجعه كرده است كه دفع ضرر محتمَل، واجب عقلى است، و از سوى ديگر، قرآن خود را يگانه مايه سعادت بشر دانسته، كه مخالفت با دستورات آن، هلاكت ابدى را در پى خواهد داشت، مى كوشد تا به كمك خودِ قرآن، آن را بشناسد. از اين رو، در اين كتاب در واقع تعريف قرآن و شناسايى آن را از زبان خود قرآن مى خوانيم و برآنيم كه ببينيم قرآن چگونه معجزه بودن خود را اثبات كرده است. مطالب این كتاب در چهار فصل تنظيم شده است:

فصل اول به عناوين و اوصاف قرآن مى پردازد. اين عناوين و اوصاف به دو دسته «اصلى» و «تبعى» تقسيم گشته اند. در قسمت اول، عنوان هايى از اين دست مورد توجه قرار گرفته است: كتاب، كتب، صحف، بيان، تبيان، علم، حديث، احسن الحديث، صدق، حق، حق اليقين، بلاغ، حكمت، فرقان و…، و در قسمت عناوين و اوصاف تبعى، عنوان هايى از قبيل: على، حكيم، عظيم، ثقيل، كريم، مجيد، مبارك، عزيز و… بررسى شده است.

عنوان فصل دوم «نزول قرآن» است. در اين فصل از معناى نزول، نازل كننده قرآن، كسى كه قرآن بر او نازل شده، كيفيت نزول، انواع نزول، زمان و دفعات نزول بحث شده است.

فصل سوم «دلايلِ از سوى خدا بودن قرآن»، آيات بيانگر دليل عقلى، وجوه اعجاز قرآن، امّى بودن آورنده قرآن و حل چند شبهه در اين باره، آيات بيانگر دليل نقلى و نويد انبياى پيشين به نزول قرآن مورد بحث قرار گرفته اند.

فصل چهارم «مصونيت قرآن از تحريف» است. شواهد تاريخى، دليل عقلى، دليل روايى و دلايل قرآنى بر عدم تحريف قرآن، دلايل معتقدان به تحريف و نقد اين دلايل، مطالب اين فصل را تشكيل مى دهند. البته انواع تحريف نيز در مقدمه اين فصل ذكر گرديده است.