روش تحقیق موضوعی در قرآن کریم

روش تحقیق موضوعی در قرآن کریم

کتاب روش تحقیق موضوعی در قرآن کریم به قلم دکتر محمدعلی لسانی فشارکی و دکتر حسین مرادی زنجانی به رشته تحریر درآمده است. این کتاب در 252 صفحه توسط مؤسسه بوستان کتاب منتشر گردیده و در دسترس علاقمندان قرار گرفته است.

هدف اصلی نویسنده از نگارش این کتاب، حل مشکلاتی است که معمولا در فرآیند تحقیق در قرآن کریم به آن ها بر می خوریم. برای نمونه مشکلاتی مانند این مسئله که آیا اصولا در قرآن کریم در مورد موضوع مورد نظر ما مطلبی موجود است یا نه. یا اینکه پس از یافتن آیات مرتبط با موضوع مورد نظر، ورود ما به فرآیند بررسی آن آیات چگونه باید باشد؛ می بایستی از کجا آغاز کنیم و به کجا برسیم؟ و یا اینکه اصول و قواعد مواجه شدن با آیات قرآن و حد و مرزهایی که باید رعایت کنیم کدام ها هستند؟

برای آشنایی بیشتر با موضوعات مطرح شده در این کتاب ارزش مند، بخش هایی از مقدمه به همراه فهرست مطالب آن، در ادامه در اختیار شما قرار می گیرد.

 مقدمه کتاب

“بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدالله رب العالمین و الصلاه و السلام علی خیر خلقه محمد و آله الطاهرین”

مطالعه و تحقیق موضوعی در قرآن مجید، به رغم ارزش و اهمیت فوق العاده ای که دارد و نیاز مبرمی که در زمینه فهم قرآن، به آن احساس می شود، به خاطر مشکلاتی که همواره با آن ها مواجه بوده است، جایگاه تعیین کننده خود را در میان ما، آن چنان که شایسته است باز نیافته است.

مشکل نخست، آن است که وقتی موضوعی برای ما مطرح می شود، نمی دانیم که آیا اصولا قرآن کریم به آن موضوع پرداخته است یا نه و حتی در بیشتر موارد بی آن که کوشش و جست و جویی کرده باشیم تحت تاثیر گفته ها و شنیده ها، تصور و پیش فرض مان بر آن است که این گونه مسائل و موضوعات، در قرآن کریم مطرح نشده اند و اصولا پرداخت به آن ها از حیطه رسالت قرآن خارج است.  وقتی هم که مطمئن می شویم، موضوع مورد نظرمان در قرآن مطرح شده است، باز هم متحیریم و نمی دانیم که به کدام آیات یا سوره های قرآن مراجعه کنیم و با چه ملاک و معیاری، آیات مرتبط با موضوع مان را باز شناسیم.

در بسیاری از موارد بی آنکه کلید واژه خاصی را در دست داشته باشیم به سراغ قرآن می رویم و قرآن کریم را از آغاز تا پایان ورق می زنیم و مطالعه می کنیم تا شاید به این ترتیب آیاتی راجع به موضوع تحقیق مان پیدا کنیم، اما اغلب، میانه راه بی آنکه به مطلوب خود دست یابیم خسته و ناکام منصرف می شویم. در بسیاری موارد نیز، با شمار انبوهی از آیات رو یا رو می شویم و سرگشته و حیران، توان از کف داده، از نیمه راه باز می گردیم.

مثلا وقتی می خواهیم موضوع ” آزادی در قرآن” را تحقیق کنیم، با اشتیاق فراوان قرآن را مطالعه می کنیم و پس از مدتی در می یابیم که هیچ آیه ای مستقیما به موضوع ما مربوط نمی شود.

از سوی دیگر ممکن است تمامی آیات را به طور غیر مستقیم مرتبط با موضوع آزادی بیابیم.

نتیجه هر دو حالت یکسان است، زیرا در صورت نخست، با این اعتقاد که این قبیل موضوعات را در جای دیگری باید جست و جو کرد، دامان پژوهش و تحقیق را رها خواهیم ساخت، و در صورت دوم در میان انبوه آیات سرگشته و حیران خواهیم شد و تمامی آیات اعتقادی، اخلاقی، قصص قرآن . حتی آیات راجع به آسمان، زمین، کوه، دریا و جز آن را، به گونه ای وسوسه کننده مرتبط با آزادی خواهیم یافت، و میان یافته ها و یافته های خود سردر گم خواهیم شد و آن سان که باید و شاید، به نتایج مطمئن ، آرامش بخش و قانع کننده دست نخواهیم یافت.

مشکل دوم، این است که پس از یافتن آیات مورد نظر به هر طریقی که هست ملاک و معیار مشخصی برای تنظیم و طبقه بندی آنها در دست نداریم و نمی دانیم تحقیق را از کدام آیه آغاز کنیم و با کدام آیه پایان دهیم. فقدان این معیار در اغلب تحقیقات موضوعی انجام شده به روشنی محسوس و مشهود است.

مشکل سوم، این است که نمی دانیم با این آیات منتخب و طبقه بندی شده، چگونه برخورد کنیم و با طی کدام مراحل و با تقید به کدام اصول و قواعد از لطایف و دقائق و اشارات آن ها در ارتباط با موضوع مورد علاقه خود بهره جوییم. غالبا در آغاز کار به ترجمه ها و تفاسیر مراجعه می کنیم و به این ترتیب از ارتباط مستقیم با آیات و مفهوم یابی بی واسطه از آنها محروم می مانیم، و درست راهی را می رویم که آن ترجمه ها و تفاسیر رفته اند، از این رو، به مطالب جدید، پاسخ های روشن، نتایج علمی و کاربردی و راهبردهای دقیق در ارتباط با موضوع مان آن چنان که انتظار داریم دست نمی یابیم و به تدریج انگیزه خود را درباره تدبر فعال و تحقیق موضوعی در قرآن کریم از دست می دهیم.

این مشکلات و امثال آن ها موجب شده اند که راه تحقیق موضوعی در قرآن کریم به روی سیل مشتاقان و معارف قرآنی، بسته گردد و این نیاز اساسی نسل معاصر در زمینه فهم قرآن هم چنان بی پاسخ بماند.

فصل های پنج گانه این کتاب، عمدتا به منظور حل این گونه مشکلات و هموار سازی راه تحقیق موضوعی در جامعه اسلامی تدارک شده اند. اما آنچه ذکر آن در این مقدمه لازم است، تفاوت دو مقوله تفسیر و تدبر است که در اذهان عمومی، معمولا به حساب هم گذاشته شده و یک پدیده انگاشته می شوند.

توضیح این که، اغلب تصور می شود کسی که خود عالم و مفسر نیست، تنها از ماجرای تفاسیر و با واسطه مفسران می تواند با معانی قرآن مرتبط شود. به خاطر همین تصور نادرست، کمتر کسی جرأت می کند خود مستقیما از آیات قرآن برداشت کند و در آن ها تدبر نماید، حتی فرهیختگان و دانشجویان ما نیز اغلب بر همین باورند. در حالی که امام خمینی(ره) در این ارتباط می فرمایند:

“یکی دیگر از حجب که مانع از استفاده از این صحیفه نورانیه است، اعتقاد به آن است که جز آن که مفسرین نوشته و یا فهمیده اند، کسی را حق استفاده از قرآن شریف نیست، و تفکر و تدبر در آیات شریفه را با تفسیر به رای که ممنوع است اشتباه نموده اند و به واسطه این رای فاسد و عقیده باطله، قرآن شریف را از جمیع فنون استفاده، عاری نموده و آن را به کلی مهجور نموده اند. در صورتی که استفادات اخلاقی و ایمانی و عرفانی به هیچ وجه مربوط به تفسیر نیست تا تفسیر به رای باشد. مثلا اگر کسی از کیفیت مذاکرات حضرت موسی با خضر و کیفیت معاشرت آن ها و شدّ رحال حضرت موسی، با آن عظمت مقام نبوت، برای به دست آوردن علمی که پیش او نبوده و کیفیت عرض حاجت خود به حضرت خضر به طوری که در کریمه شریفه ” هل اتبعک علی ان تعلمن مما علمت رشدا” مذکور است و کیفیت جواب خضر و عذرخواهی های حضرت موسی، بزرگی مقام علم و آداب سلوک متعلم با معلم را که شاید بیست ادب در آن هست، استفاده کند، این چه ربط به تفسیر دارد، تا تفسیر به رای باشد؟! و بسیاری از استفادات قرآن از این قبیل است، و در معارف، مثلا اگر کسی از قول خدای تعالی ” الحمدالله رب العالمین” که حصر جمیع محامد و اختصاص تمام اثنیه است به حق تعالی، استفاده توحید افعالی کند و …، این چه مربوط به تفسیر است تا اسمش تفسیر به رای باشد یا نباشد؟! الی غیر ذلک، از اموری که از لوازم کلام استفاده می شود که مربوط به تفسیر به هیچ وجه نیست.”

هم چنان که ملاحظه می شود، حضرت امام(ره) میان تفسیر و تدبر تفکیک کرده و چندین بار خاطر نشان می کنند که نباید میان این دو خلط کرد. تفسیر شاخه ای از علوم اسلامی است که تعریف و ویژگی های خاص خود را دارد، و تنها کسی حق دارد با عنوان “مفسر” به تفسیر قرآن بپردازد که شرایط و مقدمات لازم را داشته باشد و به علوم خاصی که برخی آن ها را تا بیست علم برشمرده اند مجهز باشد. پرواضح است که اگر کسی بدون داشتن مقدمات لازم درصدد تفسیر قرآن برآید، دچار تفسیر به رای خواهد شد. اما تدبر و تفکر در آیات قرآن ، واجب و وظیفه همگانی است که در قرآن کریم به آن فراخوان عمومی داده است و همگان نه تنها حق دارند، بلکه باید، در آیات الهی تامل و تدبر نمایند و از آن ها همان گونه که حضرت امام(ره) بر آن تصریح و تاکید کرده اند نکته و درس بگیرند و استفاده کنند.

فهرست مطالب کتاب

مقدمه

فصل اول: مراحل مقدماتی

1- انتخاب عنوان و کلید واژه های آن

  • آشنایی با موضوع تحقیق و جایابی آن در بیان قرآن
  • ترجمه کلید واژه ها به زبان قرآن
  • عرضه کلمات عنوان به “المعجم المفهرس”
  • اهمیت پایبندی به کلید واژه ها

2- آماده سازی اوراق اولیه تحقیق موضوعی

3- نگارش صفحه عنوان و ثبت گززارش آغاز تحقیق

  • نمونه اول
  • نمونه دوم

4- تدارک فهرست آیات اصلی

  • نمونه اول، جنگ از دیدگاه قرآن
  • نمونه دوم، عبرت در قرآن
  • یادآوری و توصیه ها

5- تدارک فهرست سیاق ها

  • تقسیم کلام الله مجید به 555 واحد موضوعی (رکوعات یا سیاق های قرآن)
  • یادآوری و توصیه ها

6- ثبت امار و ارقام مربوط به کلید واژه ها

  • نمونه اول
  • نمونه دوم
  • نمونه سوم
  • فهرست سیاق آیات

فصل دوم، مراحل مفهوم یابی

1- نگارش متن کامل آیه اصلی با ذکر شماره ردیف و نشانی آن

2- تلاوت مکرر آیه

3- بررسی مفاهیم آیه

  • یادآوری و توصیه ها

4- یادداشت سوالات

  • یادآوری و توصیه ها

5- بررسی مفاهیم آیه در سیاق

  • یادآوری و توصیه ها

6- یادداشت های نظم ها و هماهنگی ها

  • پایانی آیات
  • تعداد و شماره آیات
  • تعداد فرازهای آیات
  • موقعیت کلید واژه در آیه اصلی
  • موقعیت آیه اصلی در سیاق
  • موقعیت سیاق در سوره
  • موقعیت سوره ها در قرآن
  • موضوعات جنبی مطرح شده در کنار موضوع اصلی

7- توصیه های تکمیلی

  • به خاطر سپاری مفاهیم و سوالات
  • از بر کردن آیات اصلی
  • دست نزدن به ترکیب دست نویس تحقیق

8- بازنگری سرتاسری مفاهیم

  • اضافه کردن مفاهیم جدید
  • تکمیل مفاهیم ناقص
  • بازنگری در علائم نوشتاری
  • تفکیک مفاهیم درست از نادرست
  • ارجاع مفاهیم مختلف به یکدیگر
  • ارجاع سوالات و پاسخ ها به یکدیگر
  • یادآوری و توصیه ها

فصل سوم، شیوه های گسترش یا فشرده سازی تحقیق

1- راههای گسترده سازی تحقیق های موضوعی

  • تحقیق درباره واژه های مترادف با کلمات کلیدی
  • تحقیق موضوعی درباره کلماتی که در مسیر مطالعه و تحقیق قرار گرفته اند
  • بررسی آیات اصلی با ملاحظه جایگاه آن ها در سیاق سرتاسری سوره هایشان

2- راههای فشرده کردن تحقیق های موضوعی

  • تحقیق موضوعی در محدوده حزب مفصل
  • بررسی کلی آیات قبل از آیه اصلی
  • یادآوری و توصیه ها
  • مطالعه موضوعی به جای تحقیق موضوعی

فصل چهارم، راهکارهای تدوین و تالیف

1- از مطالعه و تحقیق تا تدوین و تالیف

2- تدارک و طراحی عناوین بخش ها و فصل ها

3- شناسه گذاری مفاهیم

  • یادآوری و توصیه ها

4- نگارش دست آوردهای مطالعه و تحقیق

5- کارگاه ها و کلاس های تحقیق موضوعی در قرآن کریم

فصل پنجم، نمونه هایی از تحقیق موضوعی در قرآن کریم

1- موضوع اول، یتیم در قرآن

  • نمونه های عملی نحوه نگارش اوراق مفهوم یابی
  • یادآوری و توصیه ها
  • تدوین و تالیف
  • نمونه عملی تدوین و تالیف مقاله با استفاده از دست آوردهای تحقیق

2- موضوع دوم، توکل در قرآن

  • نمونه های عملی نحوه نگارش اوراق مفهوم یابی

3- موضوع سوم، سیمای منافقان در قرآن

  • نمونه های عملی نحوه نگارش اوراق مفهوم یابی
  • یادآوری و توصیه ها

4- موضوع چهارم، عمران در قرآن

  • نمونه های عملی نحوه نگارش اوراق مفهوم یابی

5- مدیریت در قرآن

  • نمونه های عملی نحوه نگارش اوراق مفهوم یابی

6- شفا در قرآن

  • نمونه های عملی نحوه نگارش اوراق مفهوم یابی

7- نماز در قرآن

  • نمونه های عملی نحوه نگارش اوراق مفهوم یابی

خاتمه

طرح جامع آموزش قرآن

سوره شناسی یا قرآن شناسی تفصیلی

تفسیر سوره شناختی آیات

کتاب نامه