تدبر؛ چیستی، چرایی و چگونگی

تدبر؛ چیستی، چرایی و چگونگی

در مسیر تکامل انسان، خداوند نعمت ها و توان های بیشماری را به او عنایت کرده، که می تواند با استفاده از این امکانات، به “عند ملیک مقتدر” راه یابد. از جمله مهمترین آن ها، امکاناتی است که توان مدیریت و بهره وری سایر امکانات را برای او فراهم می کند. کنترل قوا و مدیریت آن، بر اساس خواست و رضایت الهی و عاقبتی که او برای انسان تشخیص داده است، در تعاملی همه جانبه بین همه عناصر وجودی انسان حاصل می شود. به چنین مدیریتی “تدبر” گفته می شود که نتیجه قطعی آن “تقوا”ست.

کتاب تدبر؛ چیستی، چرایی و چگونگی، که به بررسی گذرا از این حقیقت برآمده، چگونگی نظام مدیریتی انسان و همسویی او با نظام خلقت را مورد توجه قرار داده است و معتقد است در پناه این مدیریت، عمل صالح برای انسان تحقق می یابد و انسان به نظام ولایی که اساس نزول فیض اسماء است، دست می یابد. همچنین، تولید علم، نظریه پردازی در علوم، دستیابی به حقایق و تحقق عینی حاکمیت توحید در فرد و جامعه در گرو فهم و به کارگیری چنین توانی میسور می باشد.

مقدمه و فهرست مطالب این کتاب ارزشمند که به کوشش آقای احمدرضا اخوت و خانم مریم قاسمی به رشته تحریر درآمده است در ادامه می آید.

مقدمه

خداوند در مسیر تکامل انسان ها، نعمت ها و توان های بی شماری را به او عنایت کرده است، که می تواند با استفاده از این امکانات، به «عند ملیک مقتدر» راه یابد. از جمله مهمترین آن ها، امکاناتی است که توان بهره وری و مدیریت سایر امکانات را برای او فراهم می کند. کنترل قوا و مدیریت آن، براساس خواست و رضایت الهی و عاقبتی که او برای انسان تشخیص داده است، در تعاملی همه جانبه بین همه عناصر وجودی انسان حاصل می شود. به چنین مدیریتی تدبر گفته می شود که نتیجه قطعی آن تقوا می باشد.

کتاب حاضر که به بررسی گذرا از این حقیقت برآمده، چگونگی نظام مدیریتی انسان، و همسویی او با نظام خلقت را مورد توجه قرار داده و معتقد است در پناه این مدیریت، عمل صالح برای انسان تحقق یافته و انسان، به نظام ولایی، که اساس نزول فیض اسما است، دست می یابد. ضمنا تولید علم، نظریه پردازی در علوم، دستیابی به حقایق علم هستی و تحقق عینی حاکمیت توحید در فرد و جامعه، تنها در گرو فهم و به کار گیری چنین توانی، میسور خواهد بود. لذا خداوند در سوره مبارکه طلاق می فرماید:

«فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا. رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا …»

قبل از مطالعه کتاب لازم است نکات ذیل مورد توجه قرار گیرد:

1- مقصد اصلی کتاب، طرح مباحثی مستدل، ولی خلاصه درباره تدبر است تا بدین ترتیب این موضوع در محافل علمی، اجتماعی، سیاسی، و … جامعه اسلامی، به شکل ویژه مورد توجه قرار گیرد، چرا که عقیده کلی بر آن است که علم پیرامون تدبر، قدرت مدیریت علمی و عملی را، در فرد و جامعه توسعه می دهد.

2- از آنجایی که کتاب حاضر، درصدد اثبات نکته فوق می باشد بنابراین به بسیاری از موضوعات مهم و اساسی پیرامون تدبر، به صورت گذرا اشاره کرده و انتظار دارد این موضوعات، در قالب تحقیقات مفصل و البته کاربردی، توسط محافل علمی و سیاست گذاری پیگیری شود.

3- آنچه امروز، نیاز مبرم جامعه اسلامی به شمار می رود تدبر فردی و اجتماعی است. در این کتاب، تنها بر روی تدبر فردی تمرکز شده است، بنابر این لازم است تا تدبر اجتماعی در قالب مجموعه جداگانه ای بررسی و ارائه شود.

4- مطالبی که در زیرنویس های کتاب ارائه شده به اتقان مباحث و فهم آن کمک شایانی می کند. بنابر این لازم است برای دقت در مطالعه توجه کافی را نسبت به آن ها مبذول داشت.

5- به دلیل گسترده بودن برخی از مباحث مطالب به صورت فشرده مطرح شده و سعی گردیده است تا حد امکان، از طرح مباحث تکراری، خودداری شود. بر این اساس لازم است تا در مطالعه کتاب از عجله و شتاب پرهیز شود.

6- از دیگر امتیازات ویژه این کتاب، برخورداری آن از تدبر تمامی سوره های قرآن و بسیاری از روایات و ادعیه اهل بیت(ع) است، به علاوه معنای بسیاری از واژه های کلیدی قرآن نیز در کتاب آمده است. با این توصیف، با مطالعه این کتاب فرد به شناخت بخش های مهمی از واژه های قرآن و غرض سوره های آن، دست می یابد.

7- یکی از توفیقات ویژه کتاب، همراه بودن آن با چند دعای معروف و کلیدی است. بیان این ادعیه علاوه بر نورانی کردن فضای بحث، علت توجه و تکرار این ادعیه را به ما گوشزد می کند، تا به واسطه مطالعه مطالب پیرامون آن، از این به بعد، بیشتر به مفاهیم نورانی توجه نموده و حقایق آن ها را به فضای خود و جامعه انتقال دهیم.

8- برخورد علمی با ادعیه، یکی از موضوعات مهم این کتاب است. همچنین طرح موضوع تدبر در دعا و نیز نگاه به دعا در یک سیاق و غرض واحد، می تواند سرفصل جدیدی برای استفاده از این مائده های آسمانی باشد.

فهرست مطالب

فصل اول: عاقبت

  • عاقبت و آفرینش
  • عاقبت و سرنوشت انسان
  • لزوم تصحیح دیدگاه درباره عاقبت عمل
  • منظرهای گوناگون
  • جهت عمل
  • علت، سبب و غرض امور
  • کاهای بدون مقصد
  • عمل و عکس العمل
  • غایت امور
  • نهایت امور
  • نتایج اعمال
  • صفات، نتیجه عمل
  • علامات
  • عاقبت
  • مراتب عاقبت در ادعیه معصومین

فصل دوم: معنا شناسی تدبر

  • تعریف تدبر
  • تحلیل عقلی معنای تدبر
  • لوازم معنای تدبر
  • بررسی دو نوع تدبر
  • چگونگی بررسی تدبر در قرآن و روایات
  • اولوالالباب

فصل سوم: عاقبت اندیشی

  • اندیشه و عاقبت
  • تحلیل تفکر صاحبان لب
  • تحلیل تفکر در ساختار انسان
  • تحلیل تفکر در ساختار انسان از منظر روایات
  • تحلیلی از برخی تعابیر در روایات
  • بینایی و تفکر
  • آینه بودن تفکر
  • جمع بندی تحلیل تفکر
  • تفکر در عاقبت، عاقبت اندیشی
  • اصول عاقبت اندیشی
  • مدل ها و مهارت های پرورش عاقبت اندیشی
  • نحوه مشاهده، آیات خلقت
  • یک آیت مختار در نظام هستی
  • تصویر سازی عاقبت شناسنامه
  • گفتارهای نمادین برای درک حقایق
  • در نظر گرفتن عاقبت حقیقی مشاهده افراد متصف به صفاتی
  • مشاهده عاقبت خود با توجه به عاقبت دیگران
  • مشاهده عاقبت خود و دیگران با مشاهده عاقبت خود

فصل چهارم: عاقبت سنجی

  • عقل و تعقل
  • تعقل در ساختار وجودی انسان
  • تعقل و معیارها
  • معیارها، سنخیت میان آن ها و نحوه پیدایش معیارهای جدید
  • اولویت بندی میان معیارها و وجود رتبه و مرتبه بین آنها
  • چگونگی تعیین معیار با تشخیص جایگاه عاقبت
  • بروزات بکارگیری عقل در انسان
  • عاقبت سنجی
  • پرورش عاقبت سنجی
  • عاقبت سنجی و وحی
  • اصول عاقبت اندیشی در بیان امام موسی کاظم(ع)

فصل پنجم: عاقبت شناسی

  • علم در ساختار وجودی انسان
  • علم و عاقبت
  • اصول عاقبت شناسی
  • عاقبت شناسی مهم ترین اصل در خود شناسی

فصل ششم: عاقبت نگری

  • ذکر و توجه نفسانی
  • رابطه توجه با ادراکات و عمل
  • توجه به نیاز
  • توجه و وحی
  • انذار عامل توجه دهنده
  • بشارت، توجه دادن
  • توجه در بیان قران
  • توجه و ذکر
  • تقویت و اصلاح توجه
  • توجه به امنیت در برابر آسیب ها
  • توجه پی در پی، بهترین حالت توجه
  • احکام و تفصیل توجه
  • قلب، محل توجه
  • توصیفات توجه کنندگان در قرآن
  • بررسی جهت توجهات انسان
  • بررسی مراتب توجه در انسان
  • توجه در نقشه ساختار وجودی انسان
  • پرورش عاقبت نگری
  • اصول توجه به عاقبت
  • محورهای توجه به عاقبت
  • راه شناخت خدا
  • راه ارتباط با اسما الهی
  • روز جزا و بعث
  • شیوه های توجه به عاقبت
  • رفع موانع عاقبت نگری
  • روش های تثبیت عاقبت نگری
  • ابزارهای توجه به عاقبت

فصل هفتم: عاقبت گرایی

  • گرایش و فعل
  • باور و ایمان رکن اساسی در فعل
  • شاکله و صفات
  • صفات، حالات و گرایش ها
  • فعل و عاقبت
  • عاقبت گرایی
  • اصول و محورهای عاقبت گرایی
  • شیوه های تقویت عاقبت گرایی
  • تمرین عاقبت نگری و عاقبت گرایی

فصل هشتم: عمل صالح، عاقبت

  • عمل
  • عمل در ساختار وجودی انسان
  • عناصر ساختاری وجودی
  • تاثیر متقابل عمل و توجه
  • تاثیر متقابل عمل و میل و گرایش
  • تاثیر متقابل عمل و تفکر
  • اصول مربوط به عمل و عاقبت انسان
  • موضوعات محوری پرورش عمل
  • مدل ها و شیوه های پرورش عمل
  • مدل های پرورش عمل
  • شیوه های پرورش عمل
  • عمل صالح، عاقبت نیک

کتابنامه

نمایه